Passend onderwijs voor kinderen die terugkeren

Ieder kind heeft recht op onderwijs, ook kinderen die (alleen of met hun ouders) naar Nederland zijn gekomen en een asielaanvraag hebben ingediend - zelfs als die aanvraag wordt afgewezen. Juridisch ligt de toekomst van deze kinderen niet in Nederland, maar in de praktijk zitten ze hier nog op school, leren ze de taal, bouwen ze vriendschappen op en dromen ze over later - net als ieder ander kind.

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur en het ministerie van Asiel en Migratie onderzochten AEF'ers Michiel Ehrismann, Samar Nafie en Anna de Groot wat er nodig is om een specifiek onderwijsaanbod voor deze groep kinderen te organiseren.

Onderwijs in de taal van het land van herkomst

Het kabinet-Rutte IV was voornemens om kinderen met een negatieve beschikking onderwijs te geven in de taal van hun land van herkomst. Michiel: “Dat klinkt misschien logisch vanuit het idee van terugkeer, maar er zit veel meer onder. Voor de kinderen in kwestie is het bijvoorbeeld niet altijd helpend, en het is in de praktijk ook simpelweg niet haalbaar.”

AEF onderzocht de haalbaarheid van een specifiek onderwijsaanbod voor kinderen met een negatieve beschikking. Er lagen verschillende scenario’s op tafel. Bijvoorbeeld: aparte lessen over de taal en cultuur van het land van herkomst of een ander curriculum met het oog op een breder toekomstperspectief. Samar: “Wij hebben de scenario’s systematisch beoordeeld aan de hand van drie criteria: wat betekent dit voor de ontwikkeling van het kind? Draagt het bij aan het terugkeerperspectief of andere toekomstperspectieven? En is het uitvoerbaar voor scholen en de asielketen?”

Complex vraagstuk, complex onderzoek

Samar: “Juridisch gezien ligt de toekomst van sommige kinderen niet in Nederland, maar in de praktijk ontwikkelen zij zich hier net als ieder ander kind. Daar ligt precies het knelpunt: deze kinderen zijn volgens de wet ‘op weg naar vertrek’, terwijl ze in het dagelijks leven gewoon leerling zijn. Ze volgen hetzelfde onderwijs als andere leerlingen, maken toetsen en vieren hun verjaardag in de klas. Die twee werkelijkheden kunnen botsen.”

Michiel: “Inhoudelijk zagen we dat geen enkel scenario op alle drie de criteria goed scoorde. Sommige ideeën leken logisch vanuit het perspectief op terugkeer, maar waren niet helpend voor de ontwikkeling van het kind. Andere opties waren pedagogisch sterker, maar praktisch nauwelijks uitvoerbaar omdat de doelgroep klein en divers is. Dat was echt zoeken: hoe doe je recht aan het beleid, zonder het kind uit het oog te verliezen?”

Anna: “Voor de kinderen in kwestie kan het ook belastend zijn om over hun toekomst te praten, zeker als die onzeker is. Zorgvuldigheid stond hierbij voorop: we spraken met ouders en voogden, maar ook met andere partijen zoals de scholen. Zo probeerden we zo breed mogelijk het perspectief van het kind op te halen. Daarbij hebben we zorgvuldig nagedacht over hoe en wat we vroegen.”

Investeren in praktische vaardigheden

Michiel: “Op basis van het onderzoek zagen we geen mogelijkheden om een grootschalig, landelijk aanbod te realiseren dat specifiek gericht is op alleen kinderen met een negatieve beschikking. Het is een risico om deze groep kinderen als ‘anders’ te bestempelen, omdat het schadelijk kan zijn voor hun ontwikkeling en hun gevoel van gelijkwaardigheid. Bovendien is de groep relatief klein en heel divers in leeftijd, achtergrond en onderwijsniveau. Een apart aanbod organiseren is daardoor duur en soms onuitvoerbaar, ook als we de kwaliteit van het onderwijs willen blijven garanderen.”

Anna: “In plaats daarvan adviseerden we om te investeren in onderwijs gericht op praktische en sociaal-emotionele vaardigheden, zonder dat per se te koppelen aan kinderen met een negatieve beschikking. Vaardigheden die overal van waarde kunnen zijn, ongeacht waar iemands toekomst ligt. Dat aanbod zou beschikbaar moeten zijn voor alle kinderen in de klas. Zo voorkom je stigmatisering. Belangrijk is wel dat dit buiten reguliere schooltijden plaatsvindt, zodat het niet ten koste gaat van ander onderwijs. En het moet aantrekkelijk zijn, want deelname is altijd vrijwillig.”

Het belang van het kind

Samar: “Ons belangrijkste uitgangspunt was om het belang van het kind in zicht te houden – zo doe je recht aan de menselijke kant van beleid. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar in een politiek gevoelig dossier moet je dat steeds opnieuw expliciet maken.”

Anna: “Voor mij laat dit project de spanning zien tussen systeem en praktijk. Beleidsmatig kun je redeneren: als de toekomst elders ligt, moet je daarop voorbereid worden. Maar kinderen leven niet in beleidsnotities, zij leven in het hier en nu.” Michiel: “Wat ik meeneem naar andere projecten is hoe belangrijk het is om het perspectief van de betrokken personen concreet te maken. Niet abstract praten over ‘de doelgroep’, maar je echt voorstellen wat een maatregel betekent in het dagelijks leven van een kind van tien dat hier naar school gaat.”

Meer weten over dit project? email hidden; JavaScript is required.