Veilig én open: balans vinden in de bibliotheek

Dat spanningsveld staat centraal in een landelijk project rond veiligheid in de bibliotheek. AEF’ers Indra Bijl en Ianthe van Alkemade vertellen meer over het project.

Veiligheid in de bibliotheek: een belangrijk vraagstuk

“Bibliotheken zijn bij uitstek plekken waar ‘de wereld binnen is’,” vertelt Indra. “De afgelopen jaren ontwikkelden ze zich van een klassiek boekenpaleis tot een laagdrempelige third place: een openbare ontmoetingsplek naast thuis, school of werk. Iedereen kan er naar binnen lopen: jong en oud, arm en rijk, mensen met en zonder hulpvraag. Dat is precies hun kracht, maar kan ook een kwetsbaarheid zijn.”

De afgelopen jaren zien openbare bibliotheken dat veiligheidsincidenten vaker voorkomen. Denk aan agressie, overlast of spanningen tussen bezoekers. “Dat raakt niet alleen medewerkers, maar ook andere bezoekers. Tegelijkertijd wil niemand van de bibliotheek een gesloten fort maken, met poortjes en beveiligers,” zegt Ianthe. “Dit dilemma zorgt voor een spannende balans: hoe blijf je een inclusieve en toegankelijke plek, zonder daarbij veiligheid uit het oog te verliezen? Het is een vraagstuk dat in essentie draait om: hoe richten we samen publieke ruimtes in?”

Welke opdracht kregen jullie mee?

“De vraag was om een landelijke veiligheidsleercirkel te ontwikkelen en te begeleiden,” legt Indra uit. “Een plek waar bibliotheekmanagers samen konden leren over veiligheid, ervaringen konden delen en handvatten konden ontwikkelen. Zo konden we het gesprek voeren over de balans tussen toegankelijkheid en veiligheid, en welke visie en aanpak daarbij past.”

Waar lopen bibliotheken in de praktijk tegenaan?

Ianthe: “In de eerste bijeenkomsten werd al snel duidelijk hoe uiteenlopend bibliotheken veiligheidskwesties meten en registreren. Sommige houden veel cijfers bij, andere bijna niets. Daardoor is het lastig om patronen te zien. Wel zagen we duidelijk: veel bibliotheken worstelen met dezelfde vragen, maar zijn daar vaak individueel mee bezig. Denk hierbij aan vragen als: hoe scherp formuleer je huisregels? Wanneer grijp je in, en wanneer juist niet? En wie is eigenlijk verantwoordelijk op de vloer?”

Hoe hebben jullie de leercirkel ingericht?

Indra: “We hebben het lerend en praktisch aangepakt. Eerst hebben we samen gekeken naar cijfers en categorieën: hoe vaak komt wat voor, en wat noemen we eigenlijk een incident? Daarna volgden werkbezoeken aan sectoren die al langer de balans zoeken tussen toegankelijkheid en veiligheid: de dak- en thuislozenopvang, het openbaar vervoer en de voetbalbranche. Dat was enorm inspirerend: omdat deze vraagstukken buiten de bibliotheeksector al langer spelen, waren er veel best practices om mee te nemen. Vooral ook in hoe je het vraagstuk bespreekbaar maakt binnen de organisatie.”

In de laatste fase ontwikkelden we samen met de deelnemers concrete instrumenten. Ianthe: “We maakten een kompas dat helpt om het gesprek te voeren over waar je als bibliotheek nu staat én waar je naartoe wilt. Het kompas is een instrument dat helpt het gesprek te voeren over het vinden van de balans tussen gastvrijheid en veiligheid, om zo van de huidige situatie toe te werken naar een visie en concreet handelen.” Daarnaast kwam er een interventiematrix, met maatregelen van preventie tot nazorg. “Die tools geven taal aan iets wat vaak impliciet blijft.”

Welke boodschap nemen jullie mee voor de toekomst van veiligheid in de bibliotheek?

“Dat veiligheid geen losstaand thema is, maar een continu gesprek, waar een visie onder moet liggen” zegt Ianthe. “Je kunt het niet ‘regelen’ met één maatregel. En maatregelen moeten vanuit een visie worden ingericht, om zo in samenhang tot het gewenste resultaat te kunnen komen.”

Ook kwam er een duidelijke wens naar voren voor vervolg, die inmiddels aan de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) is overgedragen. “Bibliotheken willen uniformer melden en meten, vergelijkbaar met meldingsmethodieken die andere partijen gebruiken,” vertelt Indra. “Niet om alles vast te willen leggen, maar om meer inzicht te krijgen wat er in de sector gebeurt en daarop passende stappen te zetten. Samen kunnen bibliotheken daarin meer bereiken dan individueel.”

Wat neem je mee uit dit project?

“De energie van de groep,” zegt Indra. “Je zag hoe enthousiast en leergierig de mensen waren. Ze waren open over lastige situaties en durfden te twijfelen. Dat blijft hopelijk ook voor het vervolg zo: een levende community, waarin mensen elkaar blijven vinden en inspireren – dát is waar blijvende verandering zit.”

Meer weten over de ontwikkelde interventiematrix en het kompas? email hidden; JavaScript is required!