Van een giftige naar een gezonde democratische cultuur

Scherpe debatten horen bij een gezonde democratie: ze laten zien dat we van mening kunnen verschillen en voor onze eigen mening mogen stáán. Maar democratie betekent ook: elkaar met respect en als gelijken behandelen, juist wanneer we het oneens zijn of elkaar niet begrijpen.

De afgelopen jaren is het debat, zowel in de samenleving als in politiek Den Haag, zichtbaar verhard. Volgens onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau geeft 60 procent van de Nederlanders politiek Den Haag een onvoldoende. Niet alleen vanwege de inhoud van besluiten, maar ook vanwege het beeld van voortdurende ruzies, stilstand en het uitblijven van oplossingen.

Wat betekent dat voor onze democratie? Hoe voorkomen we dat politieke strijd omslaat in een giftige cultuur die het vertrouwen van burgers in de overheid ondermijnt – met alle gevolgen van dien? Tijdens AEF LIVE gaat AEF'er Salima Belhaj hierover in gesprek. Vanuit haar ervaring als voormalig fractievoorzitter in Rotterdam (2008-2016), oud-Tweede Kamerlid (2016-2023) en huidig lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur onderzoekt zij samen met deelnemers waar de ruimtes liggen en wat de voorwaarden zijn voor een gezonde democratische cultuur.

Waarom is politieke cultuur zo bepalend voor hoe goed onze democratie werkt en standhoudt?
Salima: “De kwaliteit van onze democratie hangt niet alleen af van wetten, regels en instituties. Minstens zo belangrijk is de cultuur waarbinnen die functioneren. De manier waarop politici met elkaar omgaan, hoe politieke conflicten worden gevoerd en welke prikkels het politieke systeem geeft, beïnvloeden direct het vertrouwen van burgers in de democratie.”

Volgens Salima kijken burgers daarbij niet alleen naar de uitkomsten van beleid. “Mensen willen ook zien dat de politiek betrouwbaar, respectvol en effectief functioneert. Als het publieke beeld vooral bestaat uit ruzie, conflict en stilstand, dan tast dat het vertrouwen aan. Juist daarom is het gesprek over politieke cultuur geen discussie over fatsoen, maar over de kwaliteit en weerbaarheid van onze democratie.”

Hoe heb jij dit zelf ervaren in je tijd als Kamerlid en fractievoorzitter in Rotterdam?

“Als fractievoorzitter in Rotterdam zat ik midden in een periode waarin het politieke debat vaak hard en sterk gepolariseerd was. Tegelijkertijd zag ik daar dat verandering mogelijk is. De giftige politieke cultuur veranderde langzaam in een stevige debatcultuur waar mensen met het hart op de tong spraken, maar waarin de inhoud weer centraal kwam te staan.”

In haar eerste jaren als Tweede Kamerlid voor D66 merkte Salima weinig van het gepolariseerde debat. Dat veranderde met de opkomst van nieuwe partijen en grote, heftige gebeurtenissen zoals corona en de boerenprotesten en steeds meer extreem-rechts en radicaal gedachtengoed. “Ik zag hoe politici steeds vaker de grenzen van het toelaatbare opzochten. Ruzies en gescheld tijdens debatten. Voorzitters die voortdurend werden uitgedaagd. Heftige fragmenten uit debatten die werden gefilmd, opgeknipt en verspreid op sociale media.”

Toch hecht Salima eraan te benadrukken dat dit in de praktijk de uitzonderingen waren. “Tachtig procent van het werk in de Tweede Kamer bestaat gewoon uit inhoudelijke debatten en serieus parlementair werk. Maar helaas zijn het juist de uitzonderingen, wat mensen op televisie en op de socials zien, die het beeld bepalen dat mensen hebben van de politiek.”

Hoe ontstaat een giftige democratische cultuur?

“Ik ben heel benieuwd hoe de deelnemers aan de sessie hiernaar kijken”, zegt Salima. “Maar op basis van mijn eigen ervaringen zou ik zeggen: er is niet één enkele oorzaak, maar een samenspel van institutionele prikkels, politieke strategieën, maatschappelijke ontwikkelingen en soms ook individuen die bewust polarisatie willen aanwakkeren tijdens ieder debat.”

Volgens haar zijn de omstandigheden waarin politici opereren de afgelopen decennia sterk veranderd. “Zichtbaarheid, persoonlijke profilering en snelle reacties zijn belangrijker geworden. Sociale media spelen daarin natuurlijk een grote rol. Tel daar de bijna voortdurende verkiezingscampagnes als gevolg van kabinetten die voortijdig vallen bij op. Politieke concurrentie verschuift daardoor van inhoudelijke verschillen naar conflict, verontwaardiging en (persoonlijke) beeldvorming.”

De opkomst van veel nieuwe partijen, kleinere fracties en een hoge doorstroming van Kamerleden hebben volgens Salima gevolgen voor het functioneren van het parlement als instituut. “Als veel Kamerleden relatief kort actief zijn, wordt de overdracht van kennis, ervaring, normen en omgangsvormen in het debat kwetsbaarder. De vraag is welke rol parlementaire ervaring, institutioneel geheugen en politieke socialisatie spelen in het behoud van een gezonde democratische cultuur.”

“Een harde politieke (debat)cultuur slaat om in een giftige cultuur als politieke tegenstanders steeds minder als legitieme opponenten worden gezien en steeds vaker als tegenstanders die moeten worden verslagen of ‘gedelegitimeerd’”, stelt Salima ten slotte. “Dan komt niet alleen de kwaliteit van het debat onder druk te staan, maar ook het gezag van democratische instituties en ambtsdragers – en daarmee het vertrouwen van burgers in hun overheid.”

Wat is er volgens jou nodig om onze democratische cultuur gezonder te maken?

“Een gezondere politieke cultuur vraagt aandacht voor zowel instituties als gedrag”, stelt Salima. Dat begint volgens haar bij het versterken van ‘parlementair vakmanschap’ en het creëren van ruimte voor inhoudelijke samenwerking. Óók tussen politieke tegenstanders. “We moeten kritisch kijken naar de prikkels die conflict en profilering versterken. Tegelijkertijd moeten we nadenken over hoe politieke debatten meer gericht kunnen zijn op probleemoplossing en publieke verantwoording.” Ook de ontwikkeling van Kamerleden, de overdracht van institutionele kennis en de invloed van partijculturen, media en sociale media verdienen daarbij aandacht.

Salima benadrukt daarnaast het belang van het begrip gezag, een thema waar de Raad voor het Openbaar Bestuur veel aandacht voor vraagt. “Gezag ontstaat niet alleen door formele macht, maar doordat burgers die macht vrijwillig aanvaarden.” Dat vraagt om een overheid en politieke ambtsdragers die als bekwaam, betrouwbaar en betrokken worden ervaren. “De vraag is daarom niet alleen hoe we het politieke debat voeren, maar ook hoe politieke dynamieken bijdragen aan of afbreuk doen aan de gezagswaardigheid van democratische instituties en ambtsdragers.”

Betekent een gezonde democratische cultuur ook minder conflict?

“Nee, juist niet! Een gezonde democratie vráágt juist om verschil van inzicht. Een conflictvrije politieke cultuur is ook niet wat burgers willen. Maar zij verwachten wél dat politici ondanks hun verschillen van inzicht ook goed met elkaar samenwerken, verantwoordelijkheid nemen en tastbare resultaten boeken. De kernvraag is: hoe kunnen die verschillen worden uitgevochten zonder dat het vertrouwen in het democratische proces wordt aangetast?”

“De vraag is niet of democratie conflict verdraagt”, benadrukt Salima nogmaals. “Want dat doet zij. De vraag is hoeveel verlies van vertrouwen, respect en institutionele normen een democratie kan verdragen voordat haar functioneren wordt aangetast. Daarover ga ik graag op 24 september met deelnemers in gesprek."

Tussen nu en later zit een tussenmoment. Een moment van stilte, reflectie én actie waarop we ons afvragen: welke keuzes maken we? Tijdens de zesde editie van ons eigen festival AEF LIVE stappen we ín dat moment, aan de hand van vier perspectieven op de samenleving: een eerlijke, duurzame, gelukkige en weerbare samenleving. Vier perspectieven waarin schoonheid én ongemak zichtbaar worden, en beloftes en dilemma's voelbaar. Ze laten ons zien dat júist in dit tussenmoment de sleutel ligt tot fundamentele keuzes die bepalen hoe duurzaam, eerlijk, weerbaar en gelukkig we in de toekomst samenleven. Op 24 september, van 16:00 tot 22:00, toveren we ons kantoor om tot een podium voor inspirerende verhalen, interactieve workshops en veelbelovende experimenten.