Gratis lidmaatschap vergroot de toegankelijkheid van de bibliotheek
Een gratis bibliotheeklidmaatschap voor volwassenen verlaagt de drempel voor het gebruik van de bibliotheek. Het zorgt ervoor dat méér Nederlanders hun weg naar de bibliotheek vinden.
Dat is een van de belangrijkste conclusies van het onderzoek naar gratis bibliotheeklidmaatschap dat wij uitvoerden in opdracht van het ministerie van OCW.
Gratis lidmaatschap in steeds meer bibliotheken
De afgelopen jaren is het aantal Nederlandse gemeenten dat een gratis bibliotheeklidmaatschap voor volwassenen aanbiedt razendsnel gestegen: van 18 procent in 2023 naar maar liefst 54 procent in 2026. In de bibliotheeksector en de Tweede Kamer is veel belangstelling voor dit instrument als een middel om het bereik en het gebruik van de bibliotheek te vergroten, niet alleen op gemeentelijk niveau maar ook als landelijk beleidsinstrument.
Het gratis lidmaatschap vergroot het bereik en trekt nieuwe doelgroepen naar de bieb
Uit ons onderzoek blijkt duidelijk dat gratis lidmaatschap leidt tot meer leden. Het verlaagt drempels in de toegang tot de bibliotheek. In de bibliotheken die we hebben onderzocht, zagen we dat de ‘gratis’ leden voor het overgrote deel nog niet eerder lid waren geweest van een bibliotheek. Tegelijkertijd waren er geen aanwijzingen dat veel betalende leden hun lidmaatschap opzeggen om over te stappen op een gratis abonnement. Kortom: het gratis lidmaatschap trekt nieuwe doelgroepen naar de bibliotheek. Bibliotheken geven bovendien aan dat het gratis lidmaatschap hen in staat stelt om deze doelgroepen beter te leren kennen en hun dienstverlening beter af te stemmen op hun behoeften.
Het effect van het gratis lidmaatschap op gebruik is lastiger te meten
Het effect van gratis lidmaatschap op het daadwerkelijk ‘gebruik’ van de bibliotheek is minder makkelijk vast te stellen, vooral omdat ‘gebruik’ wordt gemeten aan de hand van het aantal boeken dat wordt uitgeleend. Maar omdat de bibliotheek tegenwoordig steeds meer (andere, maatschappelijke) functies vervult, is dit een te beperkte maatstaf om te meten hoe verschillende doelgroepen de bibliotheek daadwerkelijk gebruiken.
Om goed onderbouwde uitspraken te doen over de effecten van gratis lidmaatschap op het gebruik, hadden we in ons onderzoek daarom te weinig data beschikbaar. De ervaringen van de betrokken bibliotheken in dit onderzoek wijzen wel op een positief verband tussen gratis lidmaatschap en het gebruik van de bibliotheek in brede zin. Dit vraagt om verder onderzoek.
Landelijke invoering van het gratis lidmaatschap vraagt om een gedeeld concept...
In opdracht van het ministerie hebben we ook onderzocht wat ervoor nodig is om het gratis lidmaatschap landelijk in te voeren. Onze eerste conclusie is dat daarvoor allereerst een landelijk gedeeld concept nodig is van wat het doel van gratis lidmaatschap is en hoe het lidmaatschap wordt vormgegeven. Op dit moment verschilt de invulling daarvan nog sterk tussen de verschillende bibliotheken en gemeenten. Om gratis lidmaatschap landelijk te kunnen invoeren, is één lijn hierin een belangrijke voorwaarde.
...maar hoeft niet veel geld te kosten
Een belangrijke tweede conclusie is dat landelijke invoering tot beperkte extra kosten leidt, mits het gratis lidmaatschap wordt aangeboden naast betaalde varianten (zoals nu al op veel plekken gebeurt). De casuïstiek (voorbeelden uit de praktijk) laat zien dat de extra kosten dan zeer beperkt blijven. Onze derde conclusie is dat de rijksoverheid op landelijk niveau wel een oplossing moet vinden voor het ‘btw-vraagstuk', dat voor veel bibliotheken knelpunten oplevert bij het aanbieden van gratis lidmaatschap.
Een ‘volledig automatisch’ bibliotheeklidmaatschap voor kinderen is lastig in de uitvoering
Ons onderzoek richtte zich ten slotte ook op een andere innovatie: de mogelijke invoering van het 'automatisch lidmaatschap'. Daarbij worden kinderen zonder administratieve handelingen automatisch lid van de bibliotheek, idealiter bij geboorte. Internationale voorbeelden laten zien dat de invoering van (semi-)automatisch lidmaatschap veel vraagt van de uitvoering op lokaal niveau. Effecten op leesgedrag en kansengelijkheid zijn op basis van de beschikbare data bovendien niet aantoonbaar, alleen aannemelijk te maken.
Ook in Nederland is het invoeren van een volledig automatisch lidmaatschap (juridisch) lastig haalbaar, omdat daarvoor altijd toestemming van de ouders nodig is. Wél zijn er mogelijkheden om de administratieve last voor ouders zo beperkt mogelijk te maken, bijvoorbeeld in de samenwerking met de Bibliotheek op School, om daarmee de drempel voor (automatisch) lidmaatschap te verlagen.
Contactpersoon
