Innovatie in de Rechtspraak

Als een van de drie staatsmachten vormt rechtspraak het hart van onze democratische rechtsstaat. Maar “het piept en kraakt” in de Rechtspraak, schreef NRC: de Rechtspraak is een traditioneel instituut dat soms moeite heeft om mee te bewegen met alle veranderingen in zijn omgeving. Ze staat voor een grote opgave: zij moet zichzelf slimmer organiseren, zonder concessies te doen aan kwaliteit of onafhankelijkheid. AEF’er David Schelfhout vertelt over innovaties in de rechtspraak en hoe je binnen de kaders van de wet ruimte kunt vinden voor vernieuwing.

De rechtspraak staat onder druk. Waar merk je dat aan?

David: “Rechtszaken worden steeds complexer. We zien dat het met dezelfde capaciteit meer tijd kost om alle zaken af te handelen. Ook worden maatschappelijke vraagstukken – denk aan klimaatzaken of stikstof – steeds vaker via de rechter uitgevochten. Dat verhoogt de druk nog verder. Uit onderzoek van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak blijkt dat rechters structureel overwerken: gemiddeld ruim 10 uur per week, met alle gevolgen van dien.”

“Je merkt het ook aan doorlooptijden. Rechtzoekenden wachten soms jaren op een definitieve uitspraak. Bijvoorbeeld als je in beroep gaat tegen een uitspraak van de rechtbank, dan duurt het bij de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State gemiddeld een jaar om een zaak te behandelen. Daarbij opgeteld komt ook nog de procedure bij de rechtbank die daaraan vooraf is gegaan: dat neemt vaak al minimaal een half jaar in beslag neemt. Dan ben je zo twee jaar verder.”

Wat is daar het gevolg van?

“Mensen die een conflict aan de rechter voorleggen willen verder met hun leven. Alle tijd die het kost voordat zij duidelijkheid hebben, brengt maatschappelijke kosten met zich mee. En rechtspraak die vastloopt tast uiteindelijk ook het vertrouwen van burgers in het rechtssysteem aan.”

“De uitdaging is dus: hoe zorgen we dat de Rechtspraak effectiever en efficiënter gaat opereren, zonder dat dat ten koste gaat van de zorgvuldigheid en de rechten van rechtzoekenden, verdachten en slachtoffers? Kortom, hoe maken we de rechtspraak op een verantwoorde manier toekomstbestendig?”

Wat vraagt dit van de organisatie van de rechtspraak?

“De Rechtspraak is een organisatie die van oudsher vrij traditioneel is ingericht. Ik geef twee voorbeelden. Als eerste liggen veel taken bij rechters – zo zit de wet ook in elkaar. De ondersteuning doet vaak vooral voorbereidende werkzaamheden. Door slimmer taken te verdelen, kun je niet alleen efficiënter werken, maar mogelijk ook talent beter behouden. We zien nu namelijk dat jonge gerechtsjuristen op een gegeven moment afhaken omdat ze simpelweg niet genoeg worden uitgedaagd. Innovatie kan van de Rechtspraak dus ook een aantrekkelijkere werkgever maken.”

“Een tweede voorbeeld is de manier waarop processen in de Rechtspraak in elkaar zitten. Het procesverloop is bijna overal heel traditioneel ingericht: zaken die binnenkomen belanden op de stapel, en liggen daar totdat er tijd is om ze op te pakken. In de tussentijd gebeurt er niets, terwijl juist snelle interventies op een later moment in het proces veel winst kunnen opleveren.”

“In onze projecten zoeken we samen met de Rechtspraak naar manieren om hierin te zorgen voor vernieuwing. De kernvraag in al deze projecten is: kunnen we binnen de kaders van de wet zoeken naar effectievere, efficiëntere en innovatieve manieren van werken? Dat vraagt een balans tussen bedrijfsmatige en juridische perspectieven. Dat zorg soms voor spanning, maar vaak ook voor een opening om met een open blik te kunnen kijken naar de werkwijze van de Rechtspraak.”

Hoe ziet ‘innovatie’ er in de praktijk uit?

“Een voorbeeld is de evaluatie die we hebben uitgevoerd van de pilot ‘horen van getuigen door senior gerechtsjuristen’ bij het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Hierbij kon niet langer enkel een raadsheer, maar ook een senior gerechtsjurist eenvoudige getuigenverhoren uitvoeren. Het idee: kunnen we rechters ontlasten van relatief eenvoudige verhoren, zodat zij meer ruimte hebben voor complexe en zwaardere zaken? Daarmee haal je een bottleneck weg en vergroot je de capaciteit.”

“Dat klinkt misschien logisch, maar het ligt juridisch gevoelig. De wet schrijft voor wie welke taken mag uitvoeren in een strafproces. Vanuit rechtsstatelijk perspectief leeft sterk het idee: de wet is de wet. De vraag is dan niet alleen: maakt dit het proces efficiënter? Maar ook: mág dit? Er is dus zorgvuldig gekeken naar voldoende waarborgen om de positie van partijen te beschermen. Procespartijen geven vooraf toestemming voor het verhoor door de gerechtsjurist en een Raadsheer blijft betrokken op de achtergrond. De meerwaarde van onze evaluatie was dat we iets konden toevoegen aan de juridische discussie door in beeld te brengen hoe alle partijen deze innovatie ervaren. Via kwalitatieve én kwantitatieve methoden brachten we de perspectieven van alle betrokkenen samen en konden daardoor een goede boodschap meegeven aan de Rechtspraak.”

En het project ‘Cascade’, wat voor innovatie zagen jullie daar?

“Van oudsher werkt de Rechtspraak ‘zittingsgericht’: ongeveer een maand van tevoren begint de voorbereiding op een zitting. Die zaken liggen dan vaak al maanden, soms wel een jaar, op de plank te wachten. In de tussentijds gebeurt er niks. In het project ‘Cascade’ van de Centrale Raad van Beroep wordt veel eerder in het proces gekeken: wat is er in deze zaak eigenlijk aan de hand? Is een zitting altijd nodig? Kunnen partijen via mediation dichter bij elkaar komen? En wat willen partijen zelf eigenlijk? Door in een vroeg stadium al ‘regie te voeren’ als Raad – ‘aan de voorkant stromen’, vandaar cascade – zorg je ervoor dat je verderop in het proces veel (tijds)winst boekt.”

“In dit project probeert de Rechtspraak schaarse capaciteit zo goed mogelijk in te zetten om partijen te helpen. Niet per se door juridisch iets anders te doen, maar door processen slimmer in te richten. Dat kan leiden tot een efficiëntere aanpak. Ons onderzoek liet zien dat dit leidt tot kortere doorlooptijden Het draait daarbij niet alleen om efficiëntiewinst: het doel is juist dat mensen sneller inzicht krijgen in hoe hun zaak wordt behandeld, en dat ze zich beter gehoord voelen.”

Welke lessen neem je mee naar andere projecten?

“Dat innovatie in de rechtspraak altijd tweebenig is. Je moet oog hebben voor efficiëntie én rechtsstatelijkheid waarborgen. En je moet breed kijken: rechters, ondersteuners, procespartijen, bestuurders. Als je die perspectieven serieus neemt en combineert met een degelijke analyse van cijfers en ervaringen, kun je vernieuwing niet alleen slimmer, maar ook gedragen vormgeven.”

Meer weten over deze projecten? email hidden; JavaScript is required!