De eerlijke samenleving: maar eerlijk voor wie?
Wat maakt een samenleving eerlijk? Dezelfde regels voor iedereen, of juist ruimte voor verschil? Tijdens AEF LIVE verkent journalist Lisa Wade deze vraag vanuit verschillende perspectieven. Een persoonlijke ervaring geeft de zoektocht onverwacht een extra lading.
Auteur: Lisa Wade
Foto's: Isolde Woudstra
Dit is een artikel in de serie AEF LIVE 2026.
Als programmamaker en journalist ben ik gewend om de verhalen van anderen zo goed mogelijk te vertellen. Om te luisteren, vragen te stellen en verbanden te zoeken. Ook bij AEF LIVE loop ik met die blik rond: op zoek naar wat deze dag ons kan leren over het streven naar een eerlijke samenleving.
Tot ik de expositie binnenloop en in het gedeelte over de eerlijke samenleving ineens stil blijf staan. In een klaslokaal; de schoolbanken zijn leeg. Op het bord staan cijfers over thuiszitters. Aan de muur hangt een scheurkalender. Iedere afgescheurde dag staat voor weer een dag waarop een kind niet naar school gaat. Ze liggen inmiddels door de hele ruimte verspreid. Op drie plekken kun je luisteren naar hetzelfde probleem vanuit drie perspectieven: dat van een jongere, een ouder en een professional.
Ik ga op de stoel van de ouder zitten. Hij is me inmiddels vertrouwd. Mijn eigen kind zit nu al een jaar thuis.
Ik ga op de stoel van de ouder zitten. Hij is me inmiddels vertrouwd. Mijn eigen kind zit nu al een jaar thuis. Het raakt me onverwacht dat er midden in een festival over grote maatschappelijke vraagstukken ineens ruimte is voor iets waar ik zelf iedere dag mee worstel. Voor al die dagen die voorbijgaan terwijl je als ouder blijft bellen, regelen, overleggen, wanhopig zoeken naar een uitweg, naar een oplossing, naar een reden. Steeds denken: misschien is dit de ingang. Misschien komen we nu verder. En voor de machteloosheid wanneer dat opnieuw niet lukt.
Mijn kind voelt zich niet begrepen. Ik voel me als ouder niet altijd gehoord. En de professionals die willen helpen, kunnen zelf vastlopen in regels, verantwoordelijkheden en de grenzen van hun organisatie. Ik kijk naar de lege stoel van het kind naast me. Het afgelopen jaar heb ik iets moeten leren wat veel moeilijker is dan nóg harder zoeken naar een oplossing: ik kan mijn kind niet altijd redden. Soms kan ik alleen naast haar gaan zitten en aanwezig blijven. Accepteren dat het is zoals het is. Ook al voelt het ongelijk.
En misschien zit precies daar de vraag waarmee ik deze dag rondloop. Want wat betekent ‘eerlijk eigenlijk’ als iedereen formeel recht heeft op hetzelfde, maar niet iedereen dat recht ook daadwerkelijk kan benutten? Als een kind recht heeft op onderwijs, maar er niet naartoe kan. Als een professional wil helpen, maar tegen de grenzen van het systeem aanloopt. Als een ouder alles probeert en toch nergens beweging in krijgt. Misschien begint een eerlijke samenleving dus niet bij iedereen hetzelfde geven. Misschien begint ze bij het erkennen dat niet iedereen vanaf dezelfde plek vertrekt.
Dezelfde regels voor iedereen
Dat wordt even later pijnlijk duidelijk als ik de sessie ‘Wat als de basis wankelt?’ bijwoon. We krijgen een schoolexamen met vragen die ons laten ervaren hoe het is wanneer lezen, schrijven of rekenen niet vanzelf gaan. Een reis met het openbaar vervoer plannen. Een aanbieding beoordelen. Een loonstrook controleren. Een formulier begrijpen. Dingen die voor veel mensen nauwelijks aandacht kosten, kunnen voor iemand met beperkte basisvaardigheden bepalen of je ergens durft te komen, een contract begrijpt of ziet dat een zogenaamde voordeelactie helemaal niet voordelig is. Miljoenen Nederlanders hebben moeite met zulke basisvaardigheden. Op papier hebben zij dezelfde rechten als ieder ander. Maar als je de brief niet begrijpt waarin staat hoe je van dat recht gebruikmaakt, hoeveel heb je er dan aan? Een systeem kan voor iedereen dezelfde regels hebben en toch niet voor iedereen even toegankelijk zijn. Soms vraagt gelijkwaardigheid juist dat je mensen níét hetzelfde behandelt.
Wie moet bewegen?
Bij ‘Het is de doorstroming, you stupid!’ krijgt die vraag een voordeur. Er zijn te weinig woningen. Veel mensen wonen groter dan ze nodig hebben. Cisca Jansen, programmamanager Doorstroomoffensief Passend Wonen bij de gemeente Amsterdam, vertelt dat er wel degelijk verhuisbereidheid is. Mensen willen best bewegen. Alleen moet er dan wel iets zijn om naartoe te bewegen. Een kleinere woning blijkt niet automatisch goedkoper. Die aantrekkelijke driekamerwoning, die zij een ‘labradorwoning’ noemt, blijkt gewild bij zo ongeveer iedereen. En een huis waarin je twintig jaar hebt gewoond en je kinderen hebt grootgebracht, is voor een beleidsmaker misschien een woning met te veel vierkante meters, maar voor de bewoner ook een halve levensgeschiedenis.
Samen met Nicole Op de Laak, opgavemanager Wonen en ruimte bij Platform31, vertelt ze over verhuiscoaches, vergoedingen en het wegnemen van bureaucratische obstakels. Allemaal logisch. Tot je probeert het hele systeem tegelijk te laten bewegen. Dan botsen betaalbaarheid, bouwregels, belangen van bewoners, woningcorporaties, ontwikkelaars en gemeenten vrolijk tegen elkaar aan. Een eerlijke keuze is zelden simpel. Want wie moet bewegen zodat iemand anders ruimte krijgt? En als je regels invoert om woningen betaalbaar te houden, maar daardoor een bouwproject financieel niet meer van de grond komt, heb je het dan eerlijker gemaakt? Doorstroming, wordt in de sessie gezegd, is uiteindelijk geen doel. Het is een middel. Dat lijkt een klein verschil. Het is een wereld van verschil.
Iedereen wil rechtvaardigheid
Bij ‘Leuker kunnen we het niet maken, eerlijker wel’ gaat het over de zo actuele kwestie rondom Box 3. U zult mij denk ik dankbaar zijn als ik u de fiscale details bespaar. Interessanter is de vraag eronder. Als de overheid belasting heft over vermogen, wat vinden we dan eerlijk?
We mogen in de zaal kiezen uit principes als uitvoerbaarheid, eenvoud, stabiele belastingopbrengsten, economische effecten, betaalbaarheid en rechtvaardigheid. De zaal kiest overtuigend voor rechtvaardigheid. Mooi. Probleem opgelost. Ware het niet dat rechtvaardigheid voor de ene groep iets anders kan betekenen dan voor de andere. Belast je een waardestijging ieder jaar, dan kan iemand belasting moeten betalen over geld dat nog helemaal niet beschikbaar is. Wacht je tot verkoop, dan ontstaat belastinguitstel. Welke keuze je ook maakt, iemand merkt het. En degene die dat merkt, laat vaak van zich horen. ‘Nederland is een lobbyland’, zegt Volkskrantjournalist Ariejan Korteweg. Sommige belangen weten Den Haag iets makkelijker te vinden dan andere. Wanneer een groep geld dreigt te verliezen, kan zij zich organiseren, lobbyen, deskundigen inschakelen, journalisten bellen. Maar wie lobbyt er voor degene die die overheidsbrief niet begrijpt?
Wie niet aan tafel zit
In het kleinste zaaltje, liefdevol ook zo genoemd, is actievoerder Claire Derckx aanwezig. Daar is ook haar stem op AEF LIVE vertegenwoordigd. ‘Beleid en actie zijn niet elkaars tegenovergestelde. Ze hebben elkaar nodig’, zegt ze. En ineens vallen twee sessies over totaal verschillende werelden over elkaar heen. Lobbyisten en actievoerders proberen allebei iets zichtbaar te maken wat volgens hen onvoldoende gewicht krijgt. Alleen beschikt niet iedereen over dezelfde middelen om dat te doen. Sommige mensen hebben toegang tot beleidsmakers. Anderen hebben een spandoek, hun vrije zaterdag en de hoop dat iemand luistert. Claire zegt dat grote veranderingen niet altijd uit het redelijke midden komen. Soms moet je een tegenstelling eerst scherper maken voordat iemand haar überhaupt ziet.
En dat doet de expositie ook. Met het kunstwerk ’31.000’ van Daisy Ranoe. Op een enorm doek staan allemaal stempels. Eén voor ieder geteld dakloos persoon in Nederland. Terwijl het kunstwerk werd gemaakt, liep het aantal op en moesten er stempels bij. Daarnaast bleef een stuk doek leeg. Voor de mensen die niet eens in de cijfers voorkomen. Misschien is dát uiteindelijk waar een eerlijke samenleving begint. Niet bij de illusie dat iedere keuze voor iedereen goed kan uitpakken. Niet bij dezelfde regel voor ieder mens. Maar bij steeds opnieuw durven vragen: wie kan hier daadwerkelijk aan meedoen? Wie profiteert van deze keuze? Wie betaalt de prijs? Wie zit aan tafel wanneer we bepalen wat eerlijk is? En vooral: wie zit er niet?
Na de laatste sessie keer ik terug in het lege klaslokaal. De audio-installatie 'Thuiszitters – jongeren tussen wal en schip’ van Janneke Jansink, Nynke Willemsen, Ianthe Alkemade en Fatima Boussajra. Ik kijk naar de drie stoelen. Van het kind. De ouder. De professional. Drie mensen die allemaal kunnen proberen het goede te doen en toch samen in een situatie terechtkomen waarin niets beweegt. Misschien vraagt eerlijk beleid daarom soms iets heel eenvoudigs voordat we weer een regeling, protocol of oplossing bedenken. Eerst even gaan zitten. Naast degene over wie het gaat.