De maatschappelijke bibliotheek staat midden in de samenleving

In een tijd van groeiende ongelijkheid, digitaal samenleven en afnemend vertrouwen in de overheid is de bibliotheek van grote maatschappelijke waarde. Bibliotheken zijn een van de laatste publieke plekken waar iedereen welkom is: laagdrempelig, onafhankelijk en diep verankerd in het dagelijks leven van mensen. Juist nu, met nieuwe wetgeving en extra middelen in aantocht, staat de vraag centraal hoe we die waarde beter kunnen herkennen én benutten. AEF’er Indra Bijl – van der Geld vertelt over de positionering van de bibliotheek, en waarom dit vraagstuk zo belangrijk is.

Wat betekent de bibliotheek voor jou?

Indra: “Voor mij staat de bibliotheek voor ontmoeten en ontdekken. Dat zit zowel in de boeken en de nieuwe werelden die daarin schuilgaan, als in de verschillende mensen die je in de bibliotheek ontmoet. De bibliotheek verbindt ons allemaal: het is een plek waar mensen met allerlei achtergronden makkelijk binnenlopen, vragen stellen en hulp krijgen. Zeker in een tijd waarin het vertrouwen in de overheid laag is, laat de bibliotheek zien wat ze kan betekenen. Het is een sterk merk met een positieve lading. Dat maakt haar ongelooflijk belangrijk.”

Wat maakt de rol van de bibliotheek juist nu zo belangrijk?

“Tijdens Corona gebeurde er iets bijzonders: de bibliotheek werd benoemd als essentiële voorziening. Het was daarmee een van de weinige instellingen die open mocht blijven. Ik weet nog dat ik dat hoorde en dacht: wát een luxe, een uitstapje dat weer mocht! Voor mij was dat fijn, maar voor anderen was het pure noodzaak: studenten zonder goede studieruimte, mensen zonder computer, ouderen die hun dagritme kwijt waren. In die periode zagen beleidsmakers en bestuurders ineens scherp wat de bibliotheek tegenwoordig werkelijk is: veel méér dan boeken alleen. Geen ‘extraatje’ of leuk uitstapje, maar een basisvoorziening die bijdraagt aan een breed aantal basisbehoeften – en die nog veel meer erkend en benut kan worden.

De bibliotheek is ontstaan om mensen geletterd en geïnformeerd te maken. Dat is essentieel voor een goed functionerende democratie. In totalitaire regimes zie je niet voor niets dat bibliotheken vaak als een van de eerste instellingen worden gesloten. Vandaag de dag speelt hetzelfde principe van geletterd en geïnformeerd raken, maar dan in een andere context: fake news, digitale ongelijkheid, polarisatie. We zien het allemaal om ons heen. Mensen moeten ergens terechtkunnen voor betrouwbare informatie en ondersteuning – zonder drempels. Een plek die ze blijvend kunnen vertrouwen.”

De functie van bibliotheken is de afgelopen jaren flink veranderd. Wat zie jij gebeuren?

“Waar bibliotheken ooit vooral leeszalen waren, zijn ze steeds meer uitgegroeid tot publieke ontmoetingsplekken. De bibliotheek heeft inmiddels drie belangrijke kenmerken. Ten eerste de plek zelf: een openbare ruimte waar je mag zijn, zonder iets te hoeven kopen. Ten tweede keren bibliotheken zich steeds meer naar buiten toe: ze gaan de wijk in, praten met bewoners en maken samen programmering die aansluit bij wat er lokaal speelt. Dat laat zien hoe sterk de bibliotheek is geworteld in de lokale samenleving. En ten derde blijft de bibliotheek expert in leren, lezen en taalontwikkeling. Dat is van alle leeftijden: we werken in Nederland aan een leven lang ontwikkelen, en de bibliotheek is daarvoor een belangrijk fundament. De combinatie van al deze eigenschappen maakt haar uniek.”

De bibliotheek als oplossing voor alle maatschappelijke problemen – of toch niet helemaal?

“De bibliotheek raakt aan veel grote opgaven: laaggeletterdheid, eenzaamheid, digitale inclusie, ontmoeting buiten de eigen bubbel. Dat maakt haar krachtig, maar óók kwetsbaar. Ze kan veel zijn, maar niet alles tegelijk en niet overal op dezelfde manier. Het is daarom cruciaal om samen met gemeenten en lokale partners te kiezen welke rol past bij de lokale context van de bibliotheek. Zo kunnen bibliotheken de verbinding met de maatschappij behouden én zich sterker positioneren op de gekozen thema’s en rollen.”

Van strategie naar praktijk: waar zie jij dat het schuurt in de organisatie en de aansturing van bibliotheken?

“We behandelen de bibliotheek nog te vaak als culturele voorziening en subsidieontvanger. Dan sturen we op makkelijk meetbare data of indicatoren – leden, uitleningen, bezoekers – terwijl daar niet de echte impact zit. De bibliotheek is feitelijk maatschappelijke infrastructuur, maar zo organiseren en waarderen we haar nog onvoldoende. Dat is geen klein detail, maar een ontwerpfout.”

Hoe sluit het project over de strategische positionering van de bibliotheek hierbij aan?

“In dit project hebben we in opdracht van de Vereniging Openbare Bibliotheken gekeken hoe bibliotheken hun rol en positionering scherper kunnen maken richting gemeenten. De bibliotheek moeten we niet langer zien als ‘leuk extraatje’, maar als een serieuze partner in maatschappelijke opgaven. Ze zit al in het hart van mensen, nu is het tijd om de bibliotheek ook in het hart van beleid en samenwerking te plaatsen.

Met de nieuwe Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) en het verplichte meerjarenbeleidsplan wordt dat alleen maar belangrijker. Het gaat dan niet om de vraag: wat doet de bibliotheek? Maar: welk maatschappelijk effect willen we lokaal samen bereiken, en hoe kan de bibliotheek daarin een betekenisvolle rol spelen? Als we structurele impact vragen van bibliotheken maar ze tegelijkertijd tijdelijke middelen en smalle kaders blijven geven, dan blijft hun waarde onzichtbaar. Vertrouwen, lef en gelijkwaardig samenwerken is daarbij essentieel.

Wat heeft jou in dit project verrast?

“Hoeveel mensen zich herkennen in het verhaal van de bibliotheek. Als je mensen vraagt naar hun bibliotheekherinneringen, komen er meteen verhalen los over verbinding, nieuwsgierigheid en verrassende ontmoetingen. Dat laat zien hoe diep de bibliotheek verankerd is in het leven van mensen. Tegelijkertijd zie je hoe lastig het is om die waarde ook bestuurlijk goed te organiseren.”

Tot slot: wat zou je mee willen meegeven?

“Ga naar de bibliotheek bij jou in de buurt! En kijk dan niet alleen naar de boeken, maar naar wat daar allemaal samenkomt aan mensen, verhalen en mogelijkheden. Zie waar de bibliotheek voor kan staan, ook in jouw wereld.”

Meer weten over dit project? email hidden; JavaScript is required.